Pisz.html

Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Leszek Pisz, polski piłkarz.

Współrzędne: 53°37' N 21°48' E53.6166667 21.8 (Pisz)

Pisz

Gmina
- rodzaj

Pisz
miejsko-wiejska

Założono

1367

Prawa miejskie

1645

Burmistrz

Jan Alicki

Powierzchnia

10,08 km²

Położenie

53° 37' N
21° 48' E

Ludność (2007)
• liczba ludności
• gęstość

19 423
1926 os./km²

Strefa numeracyjna
(do 2005)

Kod pocztowy

12-200

Tablice rejestracyjne

NPI

Położenie na mapie Polski

Pisz

TERC10
(TERYT)

6283716034

Miasta partnerskie

Niemcy Schleswig-Flensburg

Estonia Mustvee
Litwa Alytus

Urząd miejski³

ul. Gizewiusza 5 12-200 Pisz
tel. 87 423-52-10; faks 87 423-54-29

Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Strona internetowa miasta

Zobacz hasło Pisz w Wikisłowniku

Pisz (dawniej Jańsbork albo Jansbork, niem. Johannisburg) - miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pisz, położone w południowo-wschodniej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, nad jeziorem Roś i nad wypływającą z niego rzeką Pisą. Miasto otacza Puszcza Piska. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego.

Według danych z 31 grudnia 2007, miasto liczyło 19 423 mieszkańców.

Gmina Pisz jest największą obszarowo gminą w Polsce – 635 km². Około 2/3 jeziora Śniardwy leży w jej granicach.

edytuj Historia

ok. 1160 r. - informacja o Galindach w pracy geografa z Aleksandrii Klaudiusza Ptolemeusza
1254 - Papież Innocenty IV nadał Galindię we władanie książętom mazowieckim
1255 - Książę kujawski Kazimierz zrzekł się Galindii na rzecz Zakonu krzyżackiego
1343 - częściowe wytyczenie granicy z Mazowszem
1344/1345 – wzniesienie zamku obronnego na prawym brzegu rzeki Pisy,
1361 – oblężenie i spalenie zamku przez księcia litewskiego Kiejstuta,
1366 – ponowny szturm i zburzenie zamku przez Litwinów,
1367 – Komtur bałgijski Ulryk Fricke nadał prawa bartne osadzie przy zamku Johannisburg
1379 - Ziemię Piską odwiedził Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Winrich von Kniprode
1422 – początek planowego osadnictwa na terenie powiatu piskiego,
1449 – Potwierdzone istnienie kościoła i szkoły, budowa mostu zwodzonego na Pisie,
1451 – pobyt w Piszu wielkiego mistrza Ludwika von Erlichshausena; nieudana próba lokacji miasta
1455 – powstanie chłopskie podczas wojny trzynastoletniej, zajęcie zamku piskiego przez powstańców
1519-1521 – ostatnia wojna polsko-krzyżacka; zajęcie zamku przez oddział polski pod dowództwem Jerzego Talfusa,
1525 - Sekularyzacja Zakonu Krzyżackiego; początki luteranizmu na Mazurach,
1639 – pobyt w Piszu króla polskiego Władysława IV,
1645 – Pisz otrzymał prawa miejskie nadane przez elektora Fryderyka Wilhelma,
1656-57 – częściowe zniszczenie ziemi piskiej przez Tatarów w okresie potopu szwedzkiego,
1658 - osiedlenie arian na Ziemi Piskiej,
1665 – synod ariański w Kotle,
1694 - pożar Pisza,
1697-98 - rozbudowa zamku
1698 – konferencja na zamku piskim króla Augusta II i elektora brandenburskiego Fryderyka I Hohenzollerna. Podczas "wielkich łowów" towarzyszących wizycie padły ostatnie żubry w Puszczy Piskiej,
1709-11 – epidemia dżumy (w Piszu zostało przy życiu 14 mieszkańców),
1709 i 1734 – pobyt w Piszu króla Stanisława Leszczyńskiego,
1794 – działania wojenne związane z powstaniem kościuszkowskim,
1798 - rozpoczęto prace przy uspławnianiu rzeki Pisy
1803 – rozwiązanie parafii ariańskiej w Kosinowie,
1805 – powstanie zakładu hutniczego przerobu rudy darniowej w Wądołku (działał do 1889 r.),
1806-13 przemarsze wojsk francuskich i rosyjskich w epoce napoleońskiej,
1809-1814 – okres wojen napoleońskich (ograbienie miasta i okolic),
1813 – pobyt w Piszu cara Aleksandra I,
1814 – uruchomienie żeglugi z Pisza do Rynu i Gdańska,
1818 - Pisz został siedzibą powiatu,
1830 – organizowanie się ochotniczych oddziałów wojskowych na terenie ziemi piskiej wspierających powstanie listopadowe w Polsce,
1843 – odbudowa zniszczonego kościoła w Piszu,
1856 – powstanie w Piszu straży pożarnej,
1863 – udział mieszkańców ziemi piskiej w powstaniu styczniowym,
1884-1885 - połączenie kolejowe Pisza z Olsztynem i Ełkiem,
1900 – budowa ratusza,
1901 - w parafii piskiej mieszkało 5000 Polaków i 3800 Niemców,
1903 – oddanie do użytku cegielni silikatowej,
1905 - budowa linii kolejowej Pisz - Orzysz,
1907 – założenie wodociągu i gazowni,
1908 – otwarcie szpitala powiatowego; budowa linii kolejowej Pisz - Dłutowo,
1913 – powstanie rzeźni miejskiej,
1914 i 1915 - dwukrotna okupacja Pisza przez Rosjan podczas I wojny światowej,
1920 - plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu,
1925 – zbudowanie podstacji elektrowni,

Ratusz w Piszu

1933 – przeprowadzenie generalnego remontu kościoła pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela,
24/25 I 1945 – zajęcie Pisza przez żołnierzy Armii Czerwonej z 307 dywizji piechoty dowodzonej przez generała majora B. Dołmatowa; zniszczenie zabudowy miasta w niemal 70%
1945 przyłączenie miasta do Polski, wysiedlenie ludności uznanej za niepolską
1945
- przeniesienie siedziby starostwa z Białej Piskiej do Pisza,
- otwarcie szkoły podstawowej,
- uruchomienie elektrowni i poczty,
- powołanie Urzędu Ziemskiego,
- powołanie spisu powszechnego (w powiecie mieszkało 700 osób),
- powstał PSS "Osadnik w Piszu",
1946 - powołano Powiatową Radę Narodową,
1948 - uruchomiono Piskie Zakłady Przemysłu Sklejek,
1960 - oddano do użytku budynek Domu Kultury w Piszu,
1969 - powstało Muzeum Ziemi Piskiej,
1975 - na skutek reformy administracyjnej w Polsce powiat Pisz został zlikwidowany,
1987 - w Turnieju Miast Pisz przegrał ze Słubicami,
1989 - pierwsze demokratyczne wybory do samorządu gminnego. Burmistrzem Pisza zostaje Andrzej Wróblewski. W następnych latach (do 2002) urząd ten piastuje Janusz Puchalski,
1995 - ukazał się pierwszy numer nowej edycji czasopisma popularno - naukowego "Znad Pisy",
1998 - podpisanie porozumienia o partnerstwie między Piszem a powiatem Schleswig-Flensburg;
1999 - po reformie administracyjnej ponowne powołanie starostwa powiatowego. Starostą zostaje Marek Konopka,
2000 - Radosław Sobczak z Pisza zakwalifikował się jako jedyny Polak do finału Konkursu Chopinowskiego,
2002 - 4 lipca nad Puszczą Piską przechodzi największy w historii huragan. W samym tylko Nadleśnictwie Pisz w ciągu 15 minut uszkodzonych zostaje 12 tys. ha lasów,
2002 - wybory samorządowe: burmistrzem zostaje Andrzej Szymborski, a starostą Zbigniew Włodkowski,
2004 - uruchomienie ekologicznej ciepłowni dla miasta Pisz. Jest to największa tego rodzaju ciepłownia w Polsce, która wykorzystuje tylko odnawialne źródła energii - biomasę. Inwestycja współfinansowana przez EkoFundusz.

Do znanych osób urodzonych w Piszu należą Jerzy Krzysztof Pisański (XVIII w.), uczony, autor pierwszej historii Prus, i Gustaw Gizewiusz (XIX w.), działacz mazurski, autor głośnej pracy "Polska kwestia językowa w Prusach", współredaktor dwóch gazet wychodzących w języku polskim na Mazurach.

edytuj Zabytki

Kościół pw. św. Jana Chrzciciela

Pisz nie obfituje w zabytki. Częste pożary i wojny, które nawiedzały miasto, zmiotły z powierzchni ziemi budowle wzniesione w dawnych wiekach.

Najstarszym zabytkiem jest wieża kościoła pod wezwaniem św. Jana; odbudowana po pożarze z 1694 roku przetrwała w mało zmienionej formie. Na uwagę zasługują ściany z ryglówki wzniesione w 1737 roku.

Wieża jest murowana i otynkowana; składa się z trzech kondygnacji z otworem wejściowym na osi, zamykającym się półkoliście. Dach wieży, namiotowy, przechodzi w latarnię ośmioboczną. Na niej znajduje się zegar, a od 1739 roku krzyż. Hełm wieży pochodzi z czasów późniejszych. Sam kościół, wzniesiony w ostatnich latach XVII wieku, został przebudowany w 1843 roku.

We wnętrzu kościoła zachował się ołtarz główny z okresu późnego renesansu, odnowiony w 1696 roku oraz barokowa ambona pochodząca z 1701 roku. Z XVII wieku pochodzą: krucyfiks drewniany, polichromowany, polichromowany pelikan oraz chrzcielnica.

W mieście obejrzeć można ślady po byłym zamku krzyżackim przy ul. Gizewiusza. Z dawnej zabudowy miejskiej zachowały się trzy domy w stylu barokowym: parterowy przy ulicy Rybackiej 8 oraz piętrowe przy Lipowej 5 i 22 (stara numeracja). Dom przy ulicy Rybackiej pochodzi z XVIII wieku, a domy przy ulicy Lipowej z XIX wieku. Wszystkie są murowane, otynkowane, założone na planie prostokąta, dwudzielne.

Baszta

Zabytkowe domy przy ulicy Rybackiej oznaczone numerami: 9, 12, 13, 15, 16, 17, 18 i 30 pochodzą z pierwszej połowy XIX wieku. Wszystkie są parterowe, murowane, tynkowane, założone na planie prostokąta.

Przy placu Daszyńskiego, z bogatej niegdyś secesyjnej zabudowy miasta pozostały jedynie dwa zabytkowe budynki (nr 8 i 14). Do rejestru zabytków wpisano neogotycki ratusz i stojący obok budynek w tym samym stylu. Wzniesiono je w 1900 roku za pieniądze pochodzące z kontrybucji po wygranej wojnie z Francją w 1871 roku. Mieści się w nim między innymi Muzeum Ziemi Piskiej, Starostwo Powiatowe i Urząd Stanu Cywilnego.

Na zapleczu ratusza znajduje się neogotycka baszta. Obok na skwerku wystawiona została tzw. Kamienna Baba – pamiątka pozostawiona przez Prusów, a odnaleziona w pobliskich Wejsunach w 1872 r. Obelisk z różowawego głazu (140 cm wys.), z niewyraźnie zarysowaną twarzą, przedstawia prawdopodobnie jakiegoś staropruskiego boga. Niedaleko placu Daszyńskiego znajduje się kościół ewangelicko-augsburski.